Kendisine tarih olarak ecdada hakaret öğretilmiş, badbaht ve hafızasız bir neslin sosyalizme teslim olmaması beklenemezdi. Ruh anomisi içinde olan gençlik, harabeler içinde doğdu. Nereye gidecekti? Ali Suavi’den Ziya Gökalp’e kadar hepsi Osmanlı’yı silmek istedi. 700 yıl zaferden zafere koşan ve insana haysiyeti öğreten bir medeniyeti, bir barbarlar medeniyeti olarak görmeye başladık. Maziye hürmet, irticaların en büyüğü olarak takdim edildi. Babalarımız budala idi, dedelerimiz mecnun. Avrupa’nın bize sunduğu yalanlar, içtimai hayatımıza intibak etmeyecek olan yalanlardı. Aslımızdan kopmuş, perişan ve muzdarip bir kitle idik. Sosyalizm, Avrupalılaşma’nın son perdesidir. Sosyalizm zehri, büsbütün faydasız olmadı. Batı düşüncesi yekpare bir bütün değildi. Bati ideolojileri birer yalandı. Hiçbir hakikat kendi insanımız tarafından söylenince itibar kazanmaz. Ama sosyalizmle anladık ki içtimai ilimlerde coğrafya ve tarihi kucaklayan bir doğruluk yoktur. İçtimai bir sınıfın meşruluğunu isbat için tarih sahnesine çıkmış yalanlardır içtimai ilimler. Sosyalizm bize bu yalanları isbat ve şüphe ile hareket etmemiz gerektiğini telkin etmiştir. Ama çok sinirli kalmıştır bu uyanış. Avrupa karşısında aşağılık duygusu duyan geniş gençlik, kendini yine de kapıp koyuverdi. Bugünkü Avrupa Medeniyeti kendine aşıktır. Avrupa’dan gelen her düşünceye karşı büyük bir şüphe ile bakmak ve kendi irfan hazinelerimize dönmek mecburiyetinde idik. Avrupa’nın son taarruzu birçok gençleri bizden kopardı. Ama bu gençler hakikati bütünüyle gördükleri gün bizden olacaktır.

Bati ruh yapımıza kendi mefhumlarını zerkediyor. Bu yüzden idrakimiz mefluç hale geliyor. Kavgayı önce kelimeler dünyasında kazanmak mecburiyetindeyiz. Avrupa’nın şuurumuzu felce uğrattığı kelimelerden ikisi de kültür ve medeniyettir. “Çağdaş uygarlık düzeyinin” dışında bazı hakikatler olabileceğini idrak edemedik. İkinci Meşrutiyete kadar kültür kelimesi yok bizde. Nasıl olur? Kültürü karşılayacak kelimemiz yok mu? Kültür tek başına bir Babil kulesidir. Balıkçılık, ziraat, mikrop üretimi, vs 161 manası var. 161 manası olan kelimenin hiçbir manası yoktur.

1-) 1930′a kadar Fransa irfan manasına kullanır. Alman Herder’den itibaren çeşitli manalar veriyorlar. Kemalat-i beşeriyeyi tamamlayan herşey. Ferdiyeti şahsiyete çeviren herşey. Osmanlı’da bunun ismi irfandır. Batı, billur bir avizeyi kırar ve toz halinde bize sunar.
2-) Antropolog ve etnologların kelimeye kazandırdıkları mana, maddi medeniyet-manevi medeniyet. Bu manada kültür-medeniyet.

Avrupa bizi de kendi kesretine düşürmek için bu kelimeleri ihraç ediyor. Büyük kaamuslarda, mesela Webster’de kültür-medeniyet. Braudel de aynı şekilde. İtalyan ansiklopedisine yazdığı medeniyet maddesinde Braudel iki kelimenin aynılığı üzerinde durur. Kültür bir milleti millet yapan herşeydir. Yani dünya görüsüdür.
İkincisi ise bir medeniyetin tabiatı dizginlemek için kullandığı her türlü vasıtadır.
Bu iki kelimeyi neden soktu intelijensiyamiz? Kurt, dumanlı havayı sever. Intelijensiyamiz kendi dünyasından kopmuştu. Bir kazazededir. Sığınacağı hiçbir ada yoktur. Kendi medeniyetini inkar ettikten sonra, ölü medeniyetlerden kendine ecdad arar. Cami avlusunda bulunmuş bir çocuktur. Kültürü almıştır, irfanı atmıştır. Medeniyeti almıştır, ümranı atmak için. Çünkü irfanını ve ümranı bilmez.

Kültür cumhuriyetin armağanıdır. Daha önce hars vardır. Cumhuriyet kelimelerin kökünü arar. Halbuki kelimeler köklerinden uzaklaştıkları ölçüde mücerreti ifade ederler. Kelimeleri tarih yoğurur. Türk entelijensiyasının sefaletini bu kelime sergiler. Ondan sonra ekin karşılığını bulurlar. Topraktan deve dikeni çıkarır.

Halbuki arif, maruf, tarif bütün aile efradıyla bize girmiş olan bir irfan kelimesi vardır. Tam bir kültür hercümerci içindeyiz. Bu hercümercin ilk sebebi kültür kelimesini almamızla başladı. İngilizler’in dediği gibi: “Ahmak doğan, ahmak ölür!” Kültürün iki manası aynı metinde iki farklı manada kullanılıyor. Rüyadaki şekiller gibi. Bakıyorsunuz melek, bakıyorsunuz hayalet.

Eğer kültür irfansa, emperyalizmin silahı irfan değildir. İrfan kendini tanımaktır, şuurlanmaktır. Hiçbir emperyalizm irfanıyla istila etmez. Biz ki Yunan’dan mantığı almışız, insanı insan yapan bütün değerlere açığız. Ama hiçbir emperyalizm Descartes ile Shakespeare’le gelmez. İrfan emperyalizmi olmaz. Avrupa, Hind’de de, Çin’de de, Osmanlı’da da habis programını başarı ile oynamıştır. Bu, irfanımız olmadığına bizi inandırmaktır. İrfanı olan bir ülke bütün irfanlara açıktır. Kültürün emperyalizmi olmaz. Kültür insanidir, insanın has bahçesidir. Kültür, bir hayat üslubu olarak tarif edilmektedir.

Kelimeleri mikrop kapar gibi kapıyoruz. Beşeri kemalle, emperyalizm nasıl bağdaşabilir? Kültür emperyalizmi Batı’da yeni doğmuş bir cenindir, hilkat garibesidir. Az gelişmiş ülkelere ihraç eder Avrupa bu kelimeleri. Avrupa’nın ciddi kamuslarında yer almaz. Batı dillerinde medeniyet kelimesi 18. yy’a kadar yoktur. Civil, civilis vardır. Kültür de aynı asırda arz-i endam eder. Culturel hem culture’ün hem medeniyetin (civilisation) sıfatıdır. Hakikatte medeniyetin sıfatıdır. Medeniyet Batı’nın istilalarıdır, Batı’nın kendisidir. Civilisation vardır=Batınınki, diğerleri civilisation’lardır. Gerçek örnek Batı’nınkidir. Diğerleri onun karikatürleşmiş şekilleridir. Çin Medeniyeti veya İslam Medeniyetidir.

Medeniyet su gibi bulunduğu kabin şeklini alır. Bir hayat üslubu manasına da kullanılır. Giyinme, oturma, yemek, içmek gibi Batı’nın kendine mahsus tavırlarının otoriter bir yoldan kabul edilmesidir. Batı bize ve kendisinden olmayan bütün ülkelere kendi hayat tarzını empoze eder. Kültür emperyalizmi asıl budur.

Osmanlı’nın emperyalizminden söz edilir. Osmanlı maddi ve manevi bütün hazinelerini insanlara götürür. Emperyalizmin de iki manası var. Avrupa’nın kelimeleri de kendisi gibi iki yüzlüdür. Avrupa “Empire Ottoman” der. Geniş ülkelere yayılan nüfuzlu, büyük devletler empire’dir. Lénine tarafından milletler arası dil alanına atılmış bir kelime:emperyalizm, kapitalizmin son merhalesidir. Kapitalizmin ideolojisi liberalizmdir. Kapitalizm iktisadi bir terimdir. Kâr esasına dayanan bir dünya istihsal şeklidir. Kapitalizm belli bir merhalede mutad olan yolları terk eder. Sermaye belli ellerde toplanacaktır. Pazarların paylaşılmış olması kapitalist ülkeleri savaşa itecektir. Monopollerin, tröstlerin olduğu bir dünyada “Bırak yapsın, bırak geçsin” bir hatıradan ibarettir. Kendi çıkarlarından başka birşey düşünmeyen bir dünyanın kana, baruta, savaşa, atom bombasına başvurmasıdır. Osmanlı İmparatorluğu deyince bir iltibasa yol açmaktadır. Osmanlı Devleti, Devlet-i Aliyye’dir ve imparatorluk değildir. Bu devleti zorla imparatorluktur, emperyalisttir diye takdim etmek ya büyük bir cehaletin, yahut da bir ihanetin sonucudur.

Namık Kemal medeniyetten, her yerde doğruluğu sabit olmuş hakaik-i ilmiyeyi anlar. Poker ve dans değildir medeniyet. Batı medeniyeti bir pisliktir. Ancak bir kataklizmle temizlenir. İlim ki beşeridir, onları almak değil, Avrupa’dan istirdat etmek suretiyle geri alacağız. Avrupa taarruzlarında başarılıdır. Ya öleceğiz, ya yok olacağız.

SORU: Türkçülük Ziya Gökalp’ten ilham almaktadır.

CEMIL MERIÇ: Önce Ali Suavi’den başlayalım. Ali Suavi bir çöküş devrinde yaşıyordu. Hayatının on yılı Paris ve Londra’da bütün zararlı ideolojilere açık olarak geçti. Batı ideolojilerine karşı son derece hazırlıksızdı. Ziya Gökalp’e gelince, o da bir tesettüt devrinin adamıdır. Bütün değerlerin çökmeye yüz tuttuğu, toprakta enkazdan başka pek az şeyin kaldığı bir devirde yaşadı. Heyd’in kitabı tek kitaptır. Gökalp samimidir, ciddidir, dürüsttür. Belki yasadığı devirde ondan çok daha bilgili insanlar vardı. Gökalp’in onlardan farkı işi ciddiye almış olmasıdır…O devirde Akçuroğlu, Ağaoğlu, Hüseyinzade gibi insanlarla milliyetçiliği kurmuş olması feyizli meyvalar vermiştir. Osmanlı ülkesinin yandığı bir devirde uzun araştırmalara vakti yoktu. Yangını söndürmeliydi.

Fikir adamlarını ya putlaştırarak alırız, ya da ilmin tarafsız, hürmetkar davranışıyla. Gökalp’in en büyük hatası hars’i kültürün yerine ikame etmesi değildir. Gökalp 48 yaşında öldü, o zaman yaşasaydık belki aynı hataları yapmaya biz de memur olurduk. İnsanlar mukaddes değildir. Osmanlı İslam-Türk’tür. Biz de İslam-Türk’üz. Gökalp de Osmanlı idi. Osmanlı’dan önce büyük bir tarih vardır. Fakat bu tarih Osmanlı’ya ilave edilir, bu tarihin hatırı için Osmanlı tarihten çıkarılmaz. Osmanlı’dan önceki Türk’e dikkat çekmesi bakımından hürmete şayandır. Elbette Milliyetçilikten başka kurtuluş yolu yoktur. Milliyetçilik tarih demektir, kendisini bilmek demektir.

Alman tarih felsefecileri kültürle medeniyeti ayırır. Danilevsky “Avrupa ve Rusya”da her ülkenin kendine göre bir kültürü olduğunu ileri sürer. Kültürler milletin ruhunda yaşayan bilgiler, inançlar ve bedii telakkilerdir. Kültürler tarih sahnesine çıktıktan sonra 1000-2000 yıl yaşarlar. Gerçekleştirecekleri mefkureyi gerçekleştirdikten sonra medeniyet olurlar.Spengler, Toynbee aynı görüşü geliştirirler. Kültür canlıdır, olmakta olan, oluş haline geldikten sonra taşlaşır. Fransız İhtilali’nden sonra Fransız kültürü medeniyetleşir. Medeniyetler megalopolislerde (Londra’da, Paris’te, New York’ta) ölümlerini beklemektedirler.

Don Kişot kültürdür, Sanso Panso medeniyettir. Don Kişot çöken bir devri kılıcı ile yaratabileceğine inanir. Kalıplaşmayan, katılaşmayan, hayal için yaşayan tam bir spontaneité (kendiliğindenlik) örneğidir.Sanso, 2 x 2 = 4′ten başka inancı olmayanın bir timsalidir. Türkler Selçuk ve Osmanlı’ya kadar kültür merhalelerini yaşarlar. Aynı ağaç Osmanlı’ya kadar çiçektir, Osmanlı’da meyva verir.

Ziya Gökalp bütün fikir adamları gibi birçok hataları olan bir fanidir. Hataların ülkenin her sınırından girdiği bir devirde yaşıyordu. Her ideolog gibi bir devrin hatalarını ve sevaplarını aksettirir.

SORU: Cumhuriyet aydınlarının hepsi hain miydi?

CEMIL MERIÇ: Elbette Batılılaşan aydının karşısına kendi insanimiz da çıkacaktır. Ama kokladığımız hava bütün mesamatımıza doluyor. Necip Fazıl Avrupa’nın yalanlarından kopmuştur. A. Hamdi Bey (Tanpınar) Batılılaşan Doğu’dur. Doğulu zevkleri olan bir Batılıdır, bir müsteşriktir. Kemal Tahir Batı’nın yalanlarını anladıktan sonra, onu sonuna kadar yaşadıktan sonra kendi asliyetine dönmüştür. Batı zehirini içip, kusmuştur. Kemal Tahir de, Necip Fazıl da Batılılaşmışlardır, fakat Batılılaştıktan sonra kendileri olmuşlardır.

SORU: Gökalp’in Osmanlı tarihine yabancı kalışı bir hatadır. Bizi Osmanlı’dan bugün de ayıranlar kimler?
CEMIL MERIÇ: Türk, İslamlaştıktan sonra medenileşmiştir. Osmanlı öncesi Türk tarihi çocukluk ve delikanlılık tarihidir. Osmanlı olgunluktur. Dedemizi tarihten söküp atmak isteyenler mesumdur. Türk tarihi bir bütündür. Gençlik çağını atmak için bir sebep yoktur.

SORU: Türklerin İslamlaştıktan sonra Araplaştığını söylüyorlar. İslam’a Arap kültürü nazarıyla bakılıyor.

CEMIL MERIÇ: Akıl hastanelerinde tetkiki gerekir.

SORU: Osmanlı’nın işgal ettiği topraklardaki manevi hakimiyeti de son buluyor.

CEMIL MERIÇ: Osmanlı’yı biz yaşamıyoruz. Macaristan’da niye yaşasın? Roma nerede, Babil ne oldu? Medeniyetler ölürler, ancak şekil değiştirerek yeniden doğabilirler. Medeniyetler fanidir. İbn Haldun’dan Toynbee’ye kadar. Toynbee yalnız Hristiyanlığı istisna eder ve Hristiyanları kiliseye duaya çağırır. Osmanlı insanlık için bir yüzakıdır. Tarihin en şerefli bir safhasıdır. Osmanlı taklid edilemeyecek kadar büyüktür. Bugün Avrupa çöküş halindedir, biz orada bir medeniyetin rüyasını yaşıyoruz. Avrupa ilahinin yerine beşeriyi, beşerinin yerine maddiyi geçirdiği için yıkılış içindedir. Biz bir yangını taklid etmek istiyoruz.

NOT: “Sosyoloji Notları” eserinden alıntılanmıştır.Söz konusu  eser Cemil Meriç’in 1965’den 1969’a kadar Istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü öğrencileri ile yaptığı derslerle, 1974 sonrası verdiği bazı konferansların notlarından oluşmaktadır.

kaynak: http://www.cemilmeric.net/arsiv/meric4/eserleri/sosyolojinotlari/kulturvemedeniyet.htm

Demokrasi, halkın halk tarafından idaresi. Antik demokrasi adı verilen Grek ve Roma devletlerinde, bugün anladığımız mânâda bir demokrasi yoktu. Çünkü devlet anlayışı başka idi. Esirler ve hürler vardı. Esaret, muayyen istihsal vasıtalarının belli bir derecesinde olur. Harp tutsakları önce öldürülür veya yenirdi. O devirlere nazaran esirlerin çalıştırıldığı ve birer istihsal kuvveti olduğu devirler bir tekâmül sayılır.

Ortaçağ’a hükmeden politik ilimler üstadı Aristo, eski Yunanlı ile hayvan arasına yerleştirir köleleri, Yunanlılara hizmet etmektir vazifeleri der. Eski Yunan’da şiirle, aşkla meşgûl olan bir élite (seçkinler grubu) için mevcuttu demokrasi. Epiktet ve Ezop hayatlarının muhtelif devirlerinde esir olmuşlardır.

Eski Yunan’ı bir parça bu esaret mahvetti. Çünkü kölelerin yaptığı isler küçük görüldü, bu yüzden endüstri kurulmadı. İnsan emeğine karşı gösterilen bu tepeden bakış, onu yıktı. Rabelais, “Tanıdığım en dürüst hâkim zar atarak idam veya beraata karar verirdi,” diyor.

Kitlelerin suç işlediği büyük hâdiselerde décimation, yani onda biri fedâ edilmesi âdettir.

Tarihte mucize yoktur. Bir Yunan mucizesinden bahsedilemez. Asya’nın mirasına konan Yunan’ın semere vermesidir Yunan mucizesi, o kadar. Yunan propaganda ve reklâmda çok ileri gittiği için kendini tarihin tek milleti olarak kabul ettirdi.
“Hıristiyanlık halka hitap eden bir Eflâtunculuktur” Nietzsche’ye göre. Kadim demokrasi de esarete dayanır, insanlar ferda (yarın) endişesinden uzaktır. Köleler bütün işi görürler. Tek şerefli iş devlet idaresi ve felsefedir. Daha sonraki çağlarda demokrasi geniş halk tabakalarının idareye katılışıyla inkişâf eder.
Teokratik Ortaçağ’da demokrasi yoktur. Ancak 18.yüzyılda ortaya çıkar. Hıristiyanlık bir köleler dinidir. Doğduğu zaman Roma Lejyonları’nın çiğnediği aç ve muzdarip kalabalıkların dini olarak doğar. Tahtla mihrap Konstantin’in elinde birleşir. Hıristiyanlık her türlü cinâyete fetva verir.
Demokrasinin kurulusunda kilisenin büyük rolü olmuştur. Çünkü hérédité (irsiyet) yoktur, papalar seçimle işbaşına gelir. Dünya işleri ile kilise birbirinden ayrıldı. Bütün Ortaçağ boyunca kilise hükümdarlara karşı tabiî hukuku ve insan haklarını müdafaa eder.
Sosyalist Leroy, piskopos Bossuet’nin insanların ölüm karşısında eşit olduklarını söyleye söyleye Fransız ihtilâlinin prensiplerini yerleştirdiğini söyler. 18.asır, geniş halk tabakalarının okuyup düşünmeye başladığı çağ. Rabelais, Montaigne, Descartes, Molière gibi Helvétius’la d’Holbach da burjuva sınıfının çocukları. “Tout pour le peuple, rien par le peuple” (Her şey halk için, hiç bir şey halkla beraber değil), der Voltaire.
Tarihin bütün müesseselerini aklın huzurunda sorguya çeker 18.asır. 1789 ihtilâli, burjuvaların önderliğinde hareket eden Paris halkı, açlar ve küçük zenaat erbabı tarafından gerçekleştirilir. 1791’de Kurucu Meclis, Anayasa’yı yaparken kanları ve iskeletleri ile ihtilâli yapan halkı ziyafet sofrasına çağırmaz. Rousseau’nun Contrat Social’de ortaya attığı görüş su: Tanrı hüküm sürmek görevini hükümdarlara devretmiştir.

Hükümdarların kendilerini Tanrı saymaları halk tarafından hoş karşılanmayınca, Tanrı’nın iradesiyle geldiklerini iddia etmeye başladılar. İdare edenler hâkimiyet hakkını nereden alırlar sualine Rousseau cevap verir. Hastalığı ve dehâsıyla 19. asırdan olan, romantik olan Rousseau, hâkimiyeti bütün topluma verir. Hâkimiyet, milletin kendisinindir. Fertler ancak kesirli bir hâkimiyete sahiptirler. Bu hak gasp edilemez, muvakkat bir zaman için istediklerine devredilir.

1791’de bu görüş kurnazca istismar edilir. Rousseau’nun bahsettiği hâkimiyet bütün cemiyetin, yani milletindir. Millet fertlerin üstündedir. 1793 anayasası tatbik edilmeyen bir genel af getirir. Termidor ile Robespierre idama yollanır. Napoléon devrinde, halkın iktidara geçmesini istemeyen burjuvazi, halkı oyalar. XVIII. Louis, censitaire seçimi koyar ortaya. (Yani oy verme hakkı belli bir miktarın üstünde vergi verenlerin inhisarına verilir.)

Restorasyondan sonra, Temmuz monarşisinde, yani Louis Philippe devrinde seçim zengin sınıfın hâkimiyetindedir. 1848’den sonra bütün Fransızlar oy hakkına sahip olurlar. Fransa’da kadınlara oy hakkı 1944’de verilir. Kadınlar muhafazakâr oldukları için sağ partilere oy verirler. Halbuki sağ partiler kadınların oy vermesinin aleyhindedirler. Kadın sitenin dışında kalmalı, çocuklarını yetiştirmeli, bu kirli islere karışmamalıdır. “On ne gouverne pas innocement” ( Siyâset ile iffet bağdaşamazlar) St. Just.
Rüşd yaşıyla oy verme hakki ayni olmalı.
Bugün 3 çeşit demokrasi var:
1-Liberal (Batı Demokrasisi)
2-Marksist (Halk Demokrasisi)
3-Millî Demokrasi (3. Dünya)
Liberal demokrasinin bel kemiği genel oy. Batı demokrasisi İngiliz parlamenter sisteminden hareket eder. 1787’de kurulan Amerika, eski İngiliz parlamentosunu tatbik mevkiine koyar. Montesquieu’nün kuvvetler ayrımı Locke’dan gelir. O da kendi devrindeki İngiliz cemiyetini tasvir eder. 18.yüzyıl Fransa’sı için İngiliz rejimi ideal. Bir kralın cellât satiri altında can verdiği İngiltere. (Great Revolution)
İngiltere’de aristokrasi ile burjuvazi uzlaşmıştır. Bir zekâ aristokrasisi vardır, sınıflar esnektir. Parlamento, çok partili rejim, genel oy, ana hürriyetlerin kabulü: liberal demokrasiyi hülâsa eder. İki partili ülkelerde fertler seçilir, partiler değil; meselâ İngiltere’de iki parti var: Muhafazakâr Parti ve İşçi Partisi. Halbuki çok partili rejimlerde, fikre, ideolojiye oy verilir.

Ekonomik liberalizmle siyasî liberalizm aynı şey değil. Fizyokratlar ve A. Smith devletin iktisada asgarî müdahalesini, gümrük duvarları ve tahditlerin kalkmasını isterler. Fizyokratlar toprağa önem verdikleri için değil, tabiatta (physis) olan tabiî nizama inandıkları için bu ismi almışlardır. Batı demokrasisi ancak endüstrileşen ülkelerde mümkündür. Liberalizm ışığa doğru yükselen geniş halk tabakalarının alın teri ile kazandıkları bir hürriyettir. Alın teri ve kanla kazanılan ekmek.

Endüstri Avrupa’da, Asya, Güney Amerika ve Afrika’nın sömürülmesi ile baslar. Hâkim sınıf kendi isçi sınıfını sömürmekten, Asya ve Amerika’yı sömürdükten sonra vazgeçer.

Liberalizm, kapitalist istihsal sisteminin politik seklidir. İlk kapitalist ülke Hollanda.
Duverger, sınıf kavgasının temelinde rareté (ender oluş) prensibini bulur. Pasta küçük, açların sayısı büyük. O halde pastayı az insan yiyecek, bir kısmı dışında bırakılacak bu talânın. Tarihin en ihtilâlci sınıfı burjuvazi, genel oyu kabul eder, aristokrasiyi yıkar ve endüstrinin yarattığı sınıfı, proletaryayı kurar.

İki kıta (Avrupa ve Amerika) iki kıtayı (Asya ve Afrika) sömürmek sayesinde zengin olmuşlardır. Batı demokrasisi Avrupa’dan başka hiç bir ülkede gerçekleşmez.
1914 savaşından sonra monarşiler ve imparatorluklar sona erer. Klâsik demokrasi yahut otoriter rejimler sahneye çıkar. Otoriter proleter diktatoryası olan SSCB doğar ve yeni bir rejim: faşizm önce İtalya’da, sonra Almanya’da doğar.

Kapitalizm demokrasi ile sona ermez, bazan faşizm olur. İktisaden ilerlemiş memleketlerde mümkündür. Kapitalizm, liberal demokrasi ile devam edemeyince, pazarı kalmayınca, genel oyla iktidarda kalamayınca, yerini bir Hitler ve Mussolini’ye terk eder.

Faşizm, kapitalizmin kendi kendini yeni metodlarla devam ettirmesidir. Tarihi bir kere ve bazı ülkelerde işgâl eder. Sınaî ihtilâli yaratan burjuvazi 12. yüzyıldan beri çalışmıştır.

Liberal demokrasi, isçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki mesut ve mükemmel bir âhenktir.
Demokrasi bir demopedidir (halkın eğitimi). Okuma-yazma bilmeyen bir milletin iktidarı kontrol etmesi nasıl akla gelebilir? Bu itibarla iktisaden geri kalan memleketler, Batı demokrasisini ancak taklide yeltenirler. Aydınlar ancak özenir Batı demokrasisine.
1917’ye kadar tek dünya vardı. 1917’den sonra iki dünya: sosyalist ve liberal dünya.
II. Cihan Harbi’nden sonra 3. Dünya doğdu: eski müstemlekeler. Ortak dertleri ama ortak olmayan ihtiyaçları olan bir devletler silsilesi.

Çinliler bu bölgelere “zone de tempête” (fırtına bölgesi) diyor ve Batı emperyalizminin o ülkelerde can vereceğine inanıyorlar. Bu ülkeler kanlı mücadelelerle, Batı’ya karşı çıkmışlardır, sevmezler Batı’yı. Ama sömürgeci ülkenin büyük taraflarını benimsemişlerdir. Bunlardan birçoğu kapitalizmden kopup, sosyalizme yönelmişlerdir. Ama komünizmden de korkarlar.

Kapitalizm, yasamak için sömürmek mecburiyetindedir. Avrupa medeniyeti Asya’nın sömürülmesine bağlı. Hiçbir millet veya sınıf, kendi haklarından, lüksü ve kaprisinden mahza insaniyet namına vazgeçmez. 1960’da Moskova’da toplanan 81 milletin delegesi, geri kalmış ülkeler için yeni bir formül ortaya attılar. Kapitalist (liberal) dünya 3. Dünya’yı uzun zamandan beri sömürmeye alışmıştır. Yaşaması, o güzel medeniyetin devam etmesi buna bağlıdır. Bu itibarla, bunlara yaptığı yardım ve dostluk, bu çerçeve içinde ele alınmalıdır. Doğu bloku iki taraftan gelen ışığı da görmeli, iki tarafın da tecrübelerinden istifade ederek, bir millî demokrasi kurmalıdır. Geri kalan memleketler, ancak büyük endüstri ile kalkınır, ama Batı buna müsaade etmez. Millî demokrasi evvelâ bütün içtimaî sınıflara dayanır. İktisat ve kültürde otarşi (siyasî) ve otarşiye (ekonomik bakımdan kendi kendine yetmek) sahip olmalıdır. Derebeylik sona ermeli. Bu bir zümrenin, bir sınıfın işi değil, bütünüyle milletin işi. Organize bir isçi sınıfı veya burjuvazi yoktur. Ordu vardır.

Derebeyliğe ve yabancı sermayeye karşı (toprak reformu ve kompradorlara karşı ticareti birleştirmek suretiyle) savaşılır ve millet bütünüyle kavgaya katılmışsa millî demokrasi tutunur ve az gelişmiş memleket az gelişmiş olmaktan kurtulur. Bu ne liberal demokrasidir, ne otoriter rejimdir.

Osmanlı İmparatorluğu çöküş devrinde yıkılmamasını, kapitalist devletlerin rekabetine borçludur. Abdülhamit bu çöken ülkeyi 33 sene Avrupa’nın rekabeti sayesinde ayakta tuttu.

NOT: “Sosyoloji Notları” eserinden alıntılanmıştır.Söz konusu  eser Cemil Meriç’in 1965’den 1969’a kadar Istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü öğrencileri ile yaptığı derslerle, 1974 sonrası verdiği bazı konferansların notlarından oluşmaktadır.

kaynak: http://www.cemilmeric.net/arsiv/meric4/eserleri/sosyolojinotlari/demokrasi.htm

Belki, ama bir hayatını sürdürme, bir diren­me politikası da. Padişah başka ne yapabilirdi? İdarenin gemlerini bir an elinden kaçırdığı için devlet bu hallere düşmüştü. Manzara ortadaydı.

Midhat Paşa ve yandaş­larından nefret ediyordu dikbaşlı ve maceracıydılar. «Si­yasi intelijensiya» ne bahasına olursa olsun «zafer» di­yordu. Padişah bu intelijansiyanın arzularına karşı koya­madığı, onu dizginlemeye cesaret edemediği için kendi kendine kızıyordu. «Böyle yapmamalıydım» dedikçe kini bir kat daha alevleniyordu. Gerçek şu ki, «Kanûn-i esasi’nin babası» diye adlandırılan Midhat Paşaya beslediği düşmanlığın asıl kaynağı hukuk-u şahaneyi sınırlamaya yeltenmesinden fazla kendi cesaretsizliği. Evet, Mithat iki padişahı tahttan indirmişti ama Abdülhamid’in bir tür­lü sönmeyen kini alaşağı edilme endişesinden ziyade ken­di kendini suçlamasından ileri geliyordu. Filhakika, Murad rızasıyla halledilmişti ve bundan yararlanan da kendi ol­muştu. Ama bu hatıralardan da rahatsız olmuyor değildi. Bilhassa amcası Abdülaziz’i unutamıyordu bir türlü.

«Adamsendeciliğinin», nazırlarına körü körüne itaat etmesinin kurbanı olmuştu.

Esasen Abdülhamid, mizaç bakımından amcasının taban tabana zıddıdır. Evvela vücutça : Abdülaziz uzun boylu, şişman, gözleri parlak, alnı dar, kanlı canlı bir zat; Abdülhamid, aşağı yukarı kısa boylu, sıska ve biraz kam­bur. Teni esmere yakın, kocaman bir burun, derin göz çukurlarında kaybolan gözler. Amca zevklerinde aşırı, ye­ğen kanaatkar ve nefsine hâkim. Manevi bakımdan da tam bir zıddiyet : Abdülaziz padişahlık görevini ihmal et­mişti. Abdülhamid lüzumundan fazla padişahtı. Yegâne karar mercii kendisiydi. Bütün işler Yıldız Sarayında çö­zümlenir, bütün pazarlıklar orada yapılırdı. Bitmez muha­bereler yüzünden kendini de tüketir, kâtiplerin de canına okurdu. Abdülaziz, deminde söyledik, herkese güvenirdi. Abdülhamid’in kimseye itimadı yoktu. Başbaşa verip ka­zan kaynatmasınlar, fesat çıkarmasınlar diye nazırlarını gözünün önünden ayırmaz, onları sadık birer bende hali­ne getirmek isterdi. Abdülaziz sabırsızdı. Devlet işlerinden söz açan başvekilini sonuna kadar dinlemez, hiçbir şeyi nihayetine kadar okumazdı, hatta methiyeleri bile. Ab­dülhamid herşeyi okurdu : Bütün mektupları, bütün jur­nalleri, liberal Avrupa basınının aleyhinde döktürdüğü en zehirli hiviclere varıncaya kadar eline geçen herşeyi, hem de tek satır atlamadan okurdu. Vatanperverlerin yazdıkları da caba. Yüzde yüz inanmıştı ki, devlet ellerine tevdi edi­len mukaddes bir emanettir. Başlıca vazifesi : emaneti olduğu gibi muhafaza etmek ve gelecek nesillere hesap vermektir. Bu görevi yerine getirirken milletin de yardım­cı olmasını istiyor, ama nasıl yardım edeceğini kendi ta­yin etmeli. Unutmak mümkün müydü? Türk intelijansia-sı başı boş bırakılınca gemi azıya almış, vatanperverliği yüzünden ihtiyatsızlığa sürüklenmiş, memleketi de felakete atmıştı. Üstelik, Abdülhamid sessizliğe de aşıktı, her patırtıya, her gürültülü nümayişe düşmandı, adeta mara-zi bir düşmanlık. Bu ruh haleti yüzünden liberal metotla­rı, meşrutiyetçiliği büsbütün sevimsiz buluyordu.

Kısaca, dahilde mutlak otorite peşindeydi. Yıllarla daha- da güçlenen bir tutku Matbuata intişardan önce sansür konacak, gazeteler zamanla resmi haberlerin yayıcısı olacak, Zât’ı Şahane ile hükümetini övücüsü duru­muna düşecektir. Roman, tiyatro, dış dünyadan haberler, herşey sansürden geçirilmekte, rejim aleyhinde yorumla­nabilecek en küçük bir imaya izin verilmemektedir. Top­lantılar yasak, demekler kontrole tabi İstanbul’u hafiyeler sarmış. Saraya jurnaller yağıyor. Hepsi de, birbirinden da­ha endişe verici haberlerle dolu.

Şahane Münzevi

Saltanat yılları uzadıkça hükümdar. Yıldız Köşkü’ne daha çok kapanıyor. Bir tepede kâin olan bu saray, sele­finin oturduğu Dolma Bahçe’den daha kolay korunabilir. Nadiren çıkıyor saraydan, sonraları aşağı yukarı hiç çık­mıyor. Cuma namazlarını Saray-ı Hümayun’a 300 metre ötede bir camide kılmaya başlıyor. Namaza arabayla git­mektedir. Önünde askerler, çevresinde muhafızlar ve sa­ray erkânı.

Bu ihtiyarî inziva, şahane münzeviyi bir nevi umacı, bir nevi korkuluk haline sokmuştur. Evet, insanî zaafları­nı gizlemiştir ama meziyetlerine, kabiliyetlerine de gölge düşürmüştür. Kendi kendime sormuşumdur : «Acaba bu davranış korku kadar bir hesaba da mı dayanıyordu? Sa­mimiyet hiçbir ülkede doğuda olduğu kadar saygısızlığı körüklemez. Hiçbir ülkede sükût bilgelik alâmeti sayıla­maz.

Nezaket doğudaki kadar kısır, babacanlık, doğudaki kadar tehlikeli değildir. Orada hükümdar, milletine ser­bestçe ve sık sık gösteremez kendini; meğer ki sert, hat­ta insafsız davransın. En küçük vesilelerle izhar-ı zulm etmekten çekinmesin. Yoksa tebasının itaat ve saygısını çabucak kaybeder.»

Oysa Abdülhamid katiyyen zalim değildi. Adına ve hatırasına eklenen «Kızıl Sultan» lâkabı tarihin en büyük yalanı. Boğdurulup yokedilen devrimci talebeler masalı yalan, çuvallara dikilip Boğaz’ın sularına atılan saraylı ka­dınlar hikâyesi yalan! Tam tersine… Abdülhamid şiddet­ten nefret ederdi. Tahammül edemezdi kan akmasına, maddî eza duyardı. Nefret ederdi darağacından. Affetme selahiyetini her vesileyle kullanırdı. Hatta suistimal eder­di. Nizamî muhakeme tarafından verilen idam hükümle­rinin hemen hepsi otomatik olarak sürgüne tahvil edilir­di. Siyasî hasımlarına karşı başlıca silahı sürgündü. Us­taca derecelendirilmiş bir sürgün : Yemen veya Fizan’da göz altında bulundurulmaktan tutunda Payitahttan az ve­ya çok uzak vilayet veya kazalarda valilik veya kayma­kamlığa kadar. Sürgüne yollanılan maaş alır, iaşe ve iba­tesi temin edilir ve daima payitahta dönmek ümidini mu­hafaza ederdi. Çok defa efendi olarak gidilir, bey olarak dönülür, paşa olarak dönülürdü. Belki bu da bir hesaba dayanıyordu.

Abdülhamid’in ayırıcı vasfı trimetrik (düzenleyici) ol­maktır, kombinezonlara bayılır, kesin çözümlemelerden hoşlanmaz. Hiçbir bağlılığı önceden reddetmez, sönmez bir kin tutuşturmak istemez. Şiarı : korksunlar ama nef­ret etmesinler. Bir kelimeyle faydacı ve şüpheci. Ne var ki, bu vasıflarının altında hakşinas ve âdil bir hükümdar saklıdır. Tebalarının —siyasî olması da— medenî hakla­rına saygılı herkesin mülkiyet hukukuna riayetkar bir padişah. Uzun süren saltanatı boyunca, makamından fay­dalanarak meşru olmayan bir kazanç elde etmeğe kal­kıştığı veya birinin rızası hilafına ve kanunî bir tazminat ödemeden malını gaspettiği görülmemiştir. Demek ki, munsif ve âdil oluşunu sadece hesaba ve sadece politi­kaya atfetmek doğru olmaz.

Avrupa Konseri

Bir kere buhran atlatılıp da gereken fedakârlıklar ya­pılınca, padişah «Avrupa Konseri» denilen teşekkülün ne menem şey olduğunu ve ona karşı nasıl davranmak lazım geldiğini anlamakta gecikmedi. Üyeler arasında düşünce birliği olmadıkça bir devletler topluluğu iş göremez. Cemi-yet-i Akvam’ın başlıca üyeleri, Fransa ile İngiltere iken, Fransa ile İngiltere’nin ittifak halinde oldukları bütün ko­nular da hakim-i mutlaktı bu cemiyet. Birleşmiş Milletler ise ABD ve SSCB hiç bir meselede anlaşmadığı için iş gö­rememektedir. Onların öncüsü olan «Avrupa Konseri» de hiç bir noktada birleşemiyordu. Avrupa Konseri dünya hâ­kimiyetini ele geçirmek emelindeydi. Her devlet bu amacı takip ederken, öteki devletleri mümkün olduğu kadar te­dirgin etmemeye, önüne geçilmez ihtilaflara yol açmama­ya çalışıyordu. Hepsi de toprak arzularını sınırlamak ka­rarındaydı. Bu karar Rusya ile hem hudut ülkeler ve bil­hassa Çin ve Türkiye için daha da geçerliydi. Bıktırıncaya kadar tekrarlanan meşhur «statüko» tamamiyet-i mül­kiye» tekerlemelerinin mânâsı buydu. Devletlerin üzerinde anlaştıkları tek nokta, ticaret ve sanayie açık kapı bırak­mak, Türkiye’de ve İran’da «kapitüler» rejimi, Çin’de ise «imtiyazlar» rejimini sürdürmekti. Bu devletler, eski ra­kiplerin yerini alarak, kendilerini Avrupa Türkiyesinden kalan toprakların tabiî varisi saydıkları zaman durum ger­çekten vahamet kazandı.

Avrupa topluluğunun ayak ta durduğu XIX. asrın son 25 yılı yerinden oynamayan bu kaypak zeminde Abdülha­mid devlet gemisini büyük bir ustalıkla yönetti. İtle dalaş-maktansa çalıyı dolaşmayı tercih etti. Daima uzlaşıcı, dai­ma mümkün olan tavizleri vermeye hazırdı… Ancak tama­miyet-i mülkiye tehlikeye düşünce karşı koyar gibi davran­dı. 1885 de Bulgar Prensliği Şarkî Romanya adı verilen Fi-lipoli Eyaleti’ni ilhak edince müdahale etmedi. Berlin muahedesi’nden beri zaten İstanbul’a bağlı değildi burası. Ay­nı yıl, Sırplar Bulgaristan’a savaş açıp yenilince yine ses çıkarmadı. Yalnızca bir kere, 1898 de, Avrupa’nın şımarık çocuğu Yunanistan, Girit’i’ ilhak etmeye kalkışınca kının­dan çıkardı kılıcını: Teselya Savaşı, Türk Ordusu zafer kazandı ve sultan geçici bir zaman için halkın sevgisiyle kuşatıldı.

Abdülhamid Olmasaydı..

1877-1878 Savaşı Abdülhamid’i vahim bir durumla gerçek bir çöküşle karşı karşıya getirmiştir; yeni baştan derlenip toparlanmak, iktidarı ayakta tutmak için büyük bir cesarete, azimkârlığa ve dirayete ihtiyaç vardı. İngiliz tarihçisi Medlicott, «Berlin Kongresi ve Sonrası» adlı ese­rinde şöyle yazar •. O kadar zeki ve hamiyetli genç bir pa­dişaha sahip olmasaydı, Devlet-i Aliye büyük bir ihtimalle param parça olurdu. Toprakları insafsızca elinden alın­mıştı, Rus askerlerinin ve onların kışkırttığı Slav halkının zulmünden kaçan bir sürü müslüman muhacir akın etmiş­ti İstanbul’a. Bu felaketler yetmiyormuş gibi malî buhran gittikçe korkunçlaşıyordu. Hemen hemen boş olan devlet hazinesine Berlin Muahedesi, Rusya’ya tazminat-ı harbiye ödemek gibi bir mecburiyet yüklemişti Nisbi bir denge sağlamak için yıllarca zamana ihtiyaç vardı. Padişah bu işe adadı kendini, adadı ama gayretleri iki taarruzla engel­lendi. Şark Buhranının bir nevi harman sonu ganimeti:

Fransa 1882 de Tunus’u gaspetti. İngiltere Mısır’ı işgal et­ti.

Bu «kibarca» davranışları mümkün kılan, Tunus’un da, Mısır’ın da merkezden uzak olması; Rusya bana da yok mu diyemiyecekti. Allah için şurasını da söyleyelim : Berlin Kongresinde Türkiye çıkarları fazla gözetilmemiş de olsa Rusya’nın çok kârlı çıkmamasına dikkat edilmişti.

Avrupa Türkiye’sinde bağımsız veya yarı-bağımsız ka­lan devletler zinciri (Romanya, Bulgaristan, Sırbistan) ya­ratmak, Rusya’nın açık denize ve İstanbul’a ilerlemesini durduracak bir engel yaratmak demekti. Nitekim, Ruslar da kızmış, faka bastıklarını anlamışlardı. Bir Alman pren­sinin vesayetine terkedilen Bulgarlar bu vesayetten kur­tulmaya can atıyor. Batı devletleriyle Avusturya’nın ken­dilerine destek olmasını istiyorlardı. Sırbistan ve Karadağ, daha çok Rusya’ya bağlı idi. Ne var ki, coğrafi bakımdan Bizans’a giden yol üzerinde değillerdi. Romanya ise siya­si bakımdan Almanya’nın parçasıydı, kültür bakımından Fransa’nın. Bölge diplomasisinin bütün imkânlarını sunu­yordu bu ülkeler. Padişah bu imkanlardan ustaca faydala­nacaktı. 26 sene büyük devletlerle oynayacağı kumar da koz olarak kullanacaktı onları. Balkan devletleri, o za­manlar Avrupa Türkiyesi denilen kara parçasının merke­zine yani Makedonya’ya hep birden göz dikinceye kadar padişahın işine yaramıştı.

Kaleyi İçten Fethetmek

Çetin ve sıkıntılı bir politika, karşıdakiler iki yüzlü, iç­ten pazarlıklı ve netice olarak ne yapacağı belirsiz kim­seler. Demin de arzettik, devletler paylaşmaktan vaz geç­mişlerdir şimdilik. Ama «Konser»in hasbî çabalarına rağ­men imparatorluğu paylaşmak zaruri ve kabil-i tatbik olur­sa, hepsi de o gün için silâhlı olmak, müsaid durumda bulunmak istemektedir. Hepsi de bir yolunu bulup işe karış­mak kararında. Bunun için de, imparatorluk toprakların­da «kendine bağlı» adamlar peydah etmeye çalışıyor. Bu niyet tabii olarak endişeler, karışıklıklar, sürtüşmeler yara­tacaktı. Devletler suret-i haktan görünüp «medeniyet ve barış» adına bu çatışmaları önlemek istiyorlar güya. Avus­turya katolik Arnavutların arkasında, Fransa Lübnan Ma-runilerinin ve bir parça da doğu katoliklerinin. İngiltere, şeyhleri ve daha ılımlı olarak Dürzileri destekliyor. Ruslar, Ermenilerin koruyucusu. Çünkü artık Ortodokslarla uğraş­mak gibi bir bahaneleri kalmamış. Bağımsız bir YunanDev-leti kurulmuş, başına Danimarkalı bir kral geçmiştir. Şu veya bu topluluğa arka çıkmayan tek devlet galiba Alman­ya. Osmanlı ricaline şirin görünmesi bundan. Padişah nez-dindeki itibarını da bununla izah edebiliriz. Herkesin ağ­zında bir «Islahat» teranesi, hem de tek değil bir çok Islahat söz konusu.

Hiçbir zaman bu kadar Islahat lafı edilmemiştir. Bilen de bilmeyen de «böyle yapmamalıydınız» diyor; herkesin reçetesi elinde. İstiyor ki padişah yalnız kendi reçetesini kabul etsin ve uygulasın. Ne var ki, bütün bu hayır sahip­lerinin unuttukları bir nokta var: Devlet-i Aliye bu reçetele­ri tatbik edemez. Edemez çünkü daha önce mahallî sana­yiin verimini arttırmak, iktisadî bir altyapı kurmak, müba­deleyi kolaylaştıracak yolları inşa etmek ve böylece hem, refahı, hem de huzuru sağlamak lazım.

Servet artacak, sürtüşmeler azalacak, idare kolay­laşacaktı. Oysa yukarda da anlattım: ekonomi her gün bi­raz daha bozuluyor, vergi sistemi idarenin gündelik ihti­yaçlarını karşılayacak, memurların maaşını ödeyecek, or­duyu besleyecek parayı bile sağlamaktan âciz. Devlet-i Aliye (Rusya ile hem hudut ülkelerin hepsi de ona benzer ya…) Avrupa ticaret ve sanayiinin «özel bir avlanma yeri» haline gelmiştir. Türklere düşen iş de «saydıgâh»in bekçi­liğini ve jandarmalığını yapmak. Kalkmış ona «görevini yapmıyorsun» diyorlar, ama daha iyi yapması için gereken imkânları sağladıkları yok. Belki de, günün birinde, «Bunun meşru sahibi benim» diye hak iddia etmeye kalkma­sından korkmaktadırlar. Hazine tamtakır, maaşlar ödenmi­yor… Yüzüstü bırakılan gemiler Haliç’de çürümektedir. O canım ordunun üstü başı perişan, yalnız Yıldız’da vazifeli birkaç alayın üniformaları şaşaalı. Teçhizat kiyafetsiz.

İstikrazlar

Bir Heyet-i Vükela toplantısında tutulan zabıt (ki sad­razam Said Paşa’nın hatıralarında yer almıştır) ülkenin malî durumunu keskin bir ışıkla aydınlatmaktadır. Toplan­tı 1902 de vukubulmuştur. Gayesi : bütçenin yürekler acısı haline bir çare bulmak için alınması gereken tedbirleri müzakere etmek. Vekillerin ileri sürdüğü mütalalar birer ehliyetsizlik şaheseri. Bir çokları «Ben anlamam bu işten» deyip çıkıyor, ötekiler beylik bir iki lakırdı kekeliyor. Yalnız Hariciye Nazırı ile Evkaf Nazırı, çekine çekine, dış istik­raza baş vurmaktan söz ediyor. Çünkü herkes padişahın bu çareden hoşlanmayacağını bilmektedir.

Abdülaziz’in zaman-ı saltanatından aldığı bir ders de bu, Abdülhamid’in. Filhakika tahta çıktığı zaman, Devlet-i Aliye yabancı ülkelere 300 milyon Sterling’e yakın bir borç altındaydı. Gerçi bu paranın yalnız yarısını almıştık ama va­desi olan borçları ödemek için devlet gelirlerinin bütünü­nü bu işe ayırmak lazım gelecekti.. Tam bir rezalet.. Dü­rüst bir insan olan yeni padişah, tekrar böyle bir vaziyetin tahaddüs etmesini istemiyor, istikrazdan vebadan korkar gibi korkuyordu. Çünkü 1882 de senet hamilleriyle bir an­laşmaya varılmıştı. Yılda 25 milyon sterlin ödeyecekti. Ne var ki bu şartları kabul ettirmek için yeni bir ipoteğe rıza göstermek lazımdı, devletin hükümdarlığını daha da zede­leyen bir ipoteğe, Payitahtda yabancı bir idare (Düyunu Umumiye) kuruluyordu, bütün eyaletlere dalbudak saran bir idare. Belli resimleri o toplayacak, topladığı parayı hak sahiplerine o dağıtacaktı, insaflı olmak için şurasını da ekleyelim, idarenin gerek memlekete gerek devlete bazı faydaları oldu: Balıkçılığı, ipek böcekçiliğini geliştirdi, şark tütünlerinin ihracını kolaylaştırdı. Ödemelerindeki intizam mevcudiyetinden doğan garantiyle devlete yeniden itibar kazandırdı. Ama sağlanan bu istikraz imkanlarından, padi­şah ancak zaruret hasıl olunca ve aşırı bir ihtiyatla fayda­lanmaya karar vermişti.

1882 den tahdan indiriliş tarihi olan 1908′e kadar gecen 26 sene zarfında ülke nice siyasi buhranlara, hudut eyaletlerinde ayaklanmalara, bir cok kısmı seferberliklere, bir gerçek savaşa şahid olmuşken, borçlar cüz’i bir artış kaydetmiş, 130 milyondan 150 milyona çıkmıştır. İdarenin illallah dedirten sonu gelmez mali güçlükleri düşünülürse, sadece yabancı ipoteği biraz daha ağırlaştırmamak için daima elinin altında bulunan bir kaynaktan faydalanmayı reddeden, aleyhinde o kadar atılmış-tutulmuş bir padişahın gösterdiği hamiyeti takdir etmemek mümkün değildir. Bun­dan, büyük bir feragat, bundan yüce bir vatanperverlik düşünülebilir mi? Padişah, kişi olarak da kendini kıt ka­naat yaşamaya mahkum etti. Saltanatı boyunca tek paha­lı, tek debdebeli saray kurulmadı. Boğaziçi’nin bütün ihti­şamlı saraylarını selefleri inşa ettiler. Abdülhamid bunla­ra, bina olarak, Yıldız çevresinde bir kac boyalı baraka ile deniz kenarında bir kaç köşk ilave etti, o kadar. Bu köşkleri kızları ve damatları için yaptırıyordu. Oysa za­man-ı saltanatında gerek İstanbul da gerekse taşrada adı­nı taşıyan nice hastaneler, nice mektepler inşa edildi.

Batılaşma Hızlanıyor

XIX. asrın başlarından itibaren, Doğu’da ve bilhassa Müslüman Doğu’da kendini hissettiren Batı tesirinin bu dönemde inkıta’a uğradığını sanmak büyük hatâ olur. Tam tersine, bu tesirin iktisadî tepkileri günden güne art­mıştır Yabancı sermaye artık devlet istikrazı şeklinde de­ğil, diplomasinin himaye ettiği özel yatırımlar halinde ülke­yi işgal etmiş, mübadele genişlemiş ve mahallî ekonomiyi felce uğratmıştır. Beyoğlu ve Galata’da İzmir’in Frenk ma­hallesinde küçük küçük Şanghay’lar gelişmiştir zamanla… Buralardaki Hıristiyan ve yabancı burjuvazi her gecen gün biraz daha zenginleşmiştir. Avrupa tesirinin bir başka te­cellisi olan idarî Islahat başka bir deyişle «Tanzimat» ve­tiresine gelince o da yavaşlamamış, hatta hızlanmıştır. Pa­dişah, idare cihazını sadeleştirmek gibi bir politikaya ya­naşmamıştı hiç. Saltanatı boyunca mevzuatın «laikleşme­si» Avrupalılaşması devam eder. «Mecelle»nin son kitapla­rı tatbik mevkiine girmiş, hukuk mahkemelerinin sayısı da salahiyeti de artmış, seri mahkemelerin salahiyetleri ise bir kat daha kısıtlanmıştır. Yeni mektepler açılmış, gerek talebelerin gerekse mezunların sayısı çoğalmıştır. Mek­teb-i Harbiye’nin talebe mevcudu büyük artış kaydetmiştir: Abdülhamid saltanatının başlarında 50 zabit mezun olur­ken, son on yılında 700 zabit mezun olmaya başlamıştır. İdare cihazı —bilhassa yabancı müdahalenin kendini şid­detle hissettirdiği bazı vilayetlerde— giriftleşmekte ve ge­lişmektedir. Memur ve personel sayısı kabardıkça kabar­maktadır. Hür düşünceye, serbest münakaşaya muhalif olduğu halde, Abdülhamid idaresi ilme ve Batı metodları­na itibar etmekten geri kalmamıştır: Anlamıştır ki —hiç değilse politika alanında— ilim demek, şer’i ilimler demek değilse artık. İlim din dışıdır ve Batı kaynaklıdır. Okumak demek, Batılılaşmak demek…

Abdülhamid, gerek merkezdeki gerek eyaletlerdeki idare cihazını İslah etmek için, Avrupa ilimlerine sürtünmüş, Avrupa metodlarmı uygulayacak ehliyette tebalar yetiştirecek mekteplere ihtiyacı olduğunu bilmektedir. Ama okuyanlar Halifeye karşı sadakatlerini de muhafaza etmeliydiler. Bunun için mekteplerde islam akaidi de telkin edilmeli yani dini ibadetler unutulmamalıdır… Abdülha­mid idarede teokrasinin dış şekillerini muhafaza etmeğe çalışır. Polisin görevi dinin emirlerine riayet edilmesini sağ­lamak. Ama bu meselenin halli de, yukarda bahsettiğimiz mali meselelerin halli gibi, hemen hemen imkansız. Me­mur ve zabit çevrelerinde, intelijansiyaya Tanzimatın baş­larından beri öylesine bir şüphecilik, öylesine bir kayıtsız­lık gelişmiştir ki Padişahın derpiş ettiği tedbirler ciddi bir netice sağlayamamaktadır. Abdülhamid’in büyük meblağ­lar harcayarak ayakta tuttuğu mekteplerden çıkanlar, ni­çin saklamalı büyük çoğunluk bu mektepleri ayakta tutan ve çok defa bizzat kuran hükümdara düşmandırlar. Şunu da unutmamalıyız, bu nesil ittihad ve Terakkinin parlamen­toda çevireceği dolapları nasıl bilebilirdi. Onun için Mithad’ın Anayasasına inanıyordu, o anayasa ki melun eller tarafından daha tomurcukken boğulmamış olsa altın mey­veler verecekti. İntelijansiya nesli için Meşrutiyet bir devayı küldür, Anayasa, bütün güçlükleri yok edecek, bütün tehlikeleri aştıracak bir tılsım.

Yabancı ülkelerde ikametin bendelerinin sadakati için ne kadar tehlikeli olduğunu bilen padişah, seyahatleri ya­sak eder, hiç değilse engeller çıkarır. Avrupa’ya talebe gönderilmez olur. Böylece 1883 den beri süregelen bir ge­lenek inkıta’a uğrar. Ama bu tedbir büyük bir işe yaramaz; Batı düşünceleriyle temas etmek için Avrupa’ya gitmek şart değildir. Batı düşüncesi günden güne artan bir hızla dalga dalga yayılır ülkeye. Yabancı dillerin öğretilmesi de bu istilayı kolaylaştırır. (Abdülhamid’in saltanatı zamanın­da daha cok Fransızca rağbettedir.)

Mürebbiyeler

Filhakika bu devir aynı zamanda bir mürebbiyeler sal­tanatı devridir. Ayda 600 (veya daha fazla) frank geliri olan her memur, bu paranın birkaç altınını ayırıp, evinde yabancı bir mürebbiye bulundurmayı vazife sayar.

(Fransız, İsviçreli, bazen Alman ve çok nadir olarak İngiliz bir ilk mektep muallimesi). Mürebbiyeler üşüşür memlekete, gerçek bir istiladır bu. «Öğretmen hanımları­mız» in bilgileri kıttır, öğretme kabiliyeti dersen hak getire. Çok defa yaptıkları iş öğrencilerine ana dillerini o da şöyle böyle öğretmekten ibaret. O dönemin İstanbulunda umu­miyetle bu dil Fransızcadır. Çünkü yukarda da işaret ettik. İstila ordusunun en büyük bölümünü Fransızlar ve Fran­sızca konuşan İsviçreliler teşkil ediyordu. Gerçi yabancı mektepler de bir hayli boldu ama pek etkili olmadılar. Umumiyetle Türkler devam etmiyordu bu okullara.

Liberal Basın

Devir o devirdi ki, Avrupa’da burjuva sınıfları tarafın­dan yönetilen ve düzenlenen meşrutî hükümetler iktidarla­rının zirvesine ulaşmışlardı. İktisadî liberalizm parlak za­ferlerini yaşıyor; liberal ve fran-mason bütün bir edebiyat bu başarıları dünyaya örnek diye sunuyor, düşüncelerini yaymak için hakiki bir haçlı savaşı açıyordu. Fransız bası­nı ve edebiyatı bu savaşın en müessir kuvvetleri, çünkü Fransa, ölümsüz prensiplerin, insan ve vatandaş hakları beyannamesinin vatanıdır. Felakete bakın ki, talihsiz pa­dişahın ülkesinde en yaygın dil de Fransızca. Bu edebiyat; yabancı postalar kanalıyla dalga dalga boşalır Türkiye’ye. Yabancı postaların dokunmazlığı vardır, yerli polis kontrol edemez. Yabancı neşriyat yaydığı haberlerle, Şark Mesele­si üzerine döktürdüğü makalelerle (bu makaleler hemen he­men daima aleyhimizdeydi) padişahı küçük düşürüyor. Türk okuyucuları nezdinde itibarını zedeliyordu. Sonunda hü­kümdarın memur ve zabitleri, efendilerini, Avrupa efkârı umumiyesinin düşmanca gözleriyle görmeğe başladılar. Padişah 1883 de ihdas edilen sansürle yerli basının ağzını sıkı sıkıya kapamıştı. Şimdi bu tedbir kendi aleyhine dö­nüyordu. Abdülhamid sessizliğe aşıktı, gürültü, patırtıdan, nümayişten nefret ederdi, adeta marazî bir nefret. Ama dışardan gelen bozguncu sesleri de susturamıyordu. Oy­sa insiyakî nefretini dizginlemesi lazımdı. Davasını müda­faa etmek, Avrupa’nın ithamlarında ne kadar haksız, iddia­larında ne kadar mesnetsiz olduğunu ispat etmek (bu onun için gayet kolaydı) ülkesinin çıkarlarını korumak amacıyla nasıl didindiğini, ne cansiperane gayretler har­cadığını göstermek için kendi basının sütunlarından fay­dalanabilirdi.

İntelijansiyanın Kaygısı

Bir bedbinlik havası esiyordu ülkede. Padişah, düş­manlarının yarattığı bu havayı maâkui bir nikbinliğe çevir­meğe, gönül ve kafaya seslenen delillerle temellendirilmiş bir güven havasıyla yok etmeye çalışmalıydı. Heyhat… Besleme kalemşörlerin yavan, basmakalıp methiyeleriyle yetinmek gafletinde bulundu. Oysa bu yaveler okuyucuyu zerre kadar etkilemiyordu, hem de hitap ettiği kitle Bab-ı Ali bendegânı, memurlar, zabitler gibi hepsi de intelijansi­yanın üyesi yani aydınlar, çeyrek aydınlar olduğu halde, Yabanaı basının, yabancı neşriyatın hücumları cevapsız kalıyordu İntelijansiya, itiraz edilmediğini görerek, sonun­da, Batının ileri sürdüğü bütün tenkitleri benimsedi; padi­şah, ülkesinin içinde bulunduğu tehlikelere milletin sefale­tine aldırmıyordu demek. Demek ki canını kurtarmaktan, sarayını düşünmekten başka kaygusu yoktu. Yaygınlaşan böyle bir kanaatin ülke için ne zararlı neticeler doğuraca­ğını tahmin etmek güç değildir. Otoriter bir rejim sadece polis baskısıyla, sadece idarî zorlamalarla ayakta dura­maz. Güveni sağlayacak, yöneticilere sevgi telkin edecek bir propagandaya da ihtiyacı vardır. Rejimin sağlamlığını yapan da bu ölçü, daha doğrusu nisbet (dozaj). Ne yazık-ki rejim bu dozaj işini hiç de iyi ayarlamamıştır. Başka bir deyişle Abdülhamid o devirde «münevver» Türklerin bü­yük ekseriyetini teşkil eden saray bendegânına, kendile­ri taşıyan güven duygusunu telkin edememiştir. Bir keli­meyle bendegân, mevkiinden ve şahsî avantajlarından emin değildir. Endişeleri sadece hamiyetlerinden ileri gel­miyor, ekmek kapıları olan sarayın yıkılmasından da kor­kuyorlar; ya artık maaş alamazlarsa… Bu huzursuzluğun sorumlusu, padişahın siyasetidir onlara göre. Rejim için çok tehlikeli bir inanç, hele idarenin dizginlerini elinde tu­tan ordunun kadrosunu teşkil eden bütün bir sınıf bu inan­cı paylaşırsa, yarattığı tepkiler büsbütün korkunç olabilir. 8ir sonraki nesil, Kemalist rejimi kuran nesil, Kemalist re­jimin dış dünyadaki itibarına bakarak, idarenin sağlamlığı­na inanacak ve böyle bir tehlikeyi mühimsemeyecektir.

Müslüman Halk

Biz Abdülhamid devrine dönelim, bendeğanın endişe­si de, öfkesi de gün geçtikçe çoğala dursun, müslüman halk, yani saray tarafından beslenmeyen, sarayı besleyen müslüman halk, hiç de bendeğan gibi düşünmüyordu… Onlar hükümdarın şahsına bağlıydılar hep. Halifeye sa­dakatleri sonsuzdu Dünya işlerinden habersiz oldukları için, İslâm dünyasının karşı karşıya bulunduğu tehlikeleri göremiyorlardı. Tahtın babadan kalma ihtişamı, Şa’şaalı merasimler, Halifenin fazilet ve azametini sergileyen Cu­ma ve Bayram namazları, her zamanki gibi büyütüyordu onları. Münevver Türkler, saray bendegânı, Hıristiyan Ba­tının inkâr kabul etmez üstünlüğü önünde apışıp kalmış, küçüklük duygusuna kapılmışlardı. Halk yabancıydı bu duyguya, cedlerinin gururu yaşıyordu onda. İnanıyordu ki, İslâmiyet müslümanlara, gayri müslüm tebaya kıyasla sonsuz bir üstünlük bahsetmiştir. Kaldı ki, yoksulluğu da, yan tutan bir basın ve yayının diline doladığı kadar ağır değildir hakikatte. İstanbullular askere alınmaz. İstan­bul’da hayat kolaydır. Çünkü orada da başka büyük şehir­lerde olduğu gibi, padişah hayat pahalılığını önlemeye ça­lışır. Taşrada ve köylerde askerlik bir felaket, ama vergi­ler kalu belâdan beri hep aynı vergiler, halk bunlara alı­şık ve zaten çok ağır da değiller. Netice olarak, Abdülha­mid’in sükûtunu hazırlayan ve önüne geçilmez hale geti­ren, halkın memnuniyetsizliğinden çok bendeğanın endi­şesi olmuştur.

1908 – 1918 BUHRANI
Balkan Gailesi

Abdülhamid saltanatının son yılları yeni bir olayla büsbütün içinden çıkılmaz hâle gelir. Bu olay şudur : Ber­lin muahedesi ile gerçekleşen Avrupa Türkiyesinin payla­şılması sonunda Balkan devletleri sahneye çıkmış, veya güç kazanmışlardır sadece. Bu devletler Avrupa Türkiye-sinde kalan topraklar üzerinde hak iddia etmektedirler. Göz diktikleri, daha çok, Makedonya. (Rumelinin merkezî kısmı olan bu bölgenin ahalisi çeşitli kavimlerdendir : Türkler, Bulgarlar, Rumlar, Sırplar). Bunun içinde Yuna­nistan da, Bulgaristan da, Sırbistan da, Makedonya da karışıklık çıkarmakta içeriye soktukları silâhlı çeteler va­sıtasıyla Türk köylerini haraca kesmektedirler. Bu çete­ler, kendi soylarından köylüler tarafından korunmaktadır. Bu köylere dehşet salmakta, Osmanlı jandarması ve as­keri ile savaşmaktadırlar. Bu eylemleri destekleyen yoğun bir propaganda da var : bu propagandaya göre (ahalinin en az üçte birini teşkil eden Türkler) insafsız, zalim Hıristiyan katili kimselerdir, medeniyet ve insanlık namına bir an önce temizlenmeleri gerektir. Liberal Avrupa matbuatı­nın büyük bir kısmı da bu propagandayı ve sloganları yaymakta ve desteklemektedir. Avrupa Konseri işe karış­malı ve bu rezalete son vermelidir artık.

İMPARATORLUĞUN ÇÖKÜŞÜ

Malî sıkıntılar içinde kıvranan padişah, elinden gele­ni yapıyor. Ama isyanı bastırması için şiddete başvurma­sı lazım.

Oysa ateş püsküren «Avrupa Konseri» hareket ser­bestisini önlemektedir. İhtiyatlı davranmak umumi af ilan etmek lazımdı. Bu mecburi müsamaha Balkanlardaki ayaklanmayı azdırır. 1903 den 1908′e kadar Avrupa Kon­seri Yıldız Sarayı üzerindeki sürekli baskılarıyla padişahı Makedonyayı teşkil eden üç vilayete ayrı bir statü verme­ye zorlar.

Önce idarî bir denetimi ve yabancı jandarma ve za­bitlerini, sonra da kazaî bir denetimi, nihayet malî dene­timi kabul etmek gerekecektir.

Hemen söyleyelim… Türkiye’nin bütünlüğünü ve ba­ğımsızlığını açıkça tehdid ettiği için Türkiye’yi rahatsız eden ve kızdıran bu tedbirler Balkan devletlerini de mem­nun etmez. Çünkü bu devletler iddia ettikleri gibi ırkdaşla-nnın durumunu iyileştirmek peşinde değil, yeni topraklar ve yeni tebalar kazanmak emelindedirler.

Nitekim baskı ile, müşterek notalarla, donanma gös­terileriyle padişahtan zorla koparılan bütün bu düzenle­melere ve İslahata rağmen çetelerin faaliyeti katiyen dur­mamıştır.

Bu önlemler tek işe yaramıştır : Abdülhamid rejimine son darbeyi indirmek.

Filhakika, İntelijansiyanın endişesini ve öfkesini körüklemiştir. İntelijansiya yapılanları yeni bir çözülme alâmeti olarak görmüş ve bu çözülüşün suçunu ve mesuli­yetini padişaha yüklemiştir. Bu tedbirler hazineyi tam­takır etmiş. Devlet üç eyaletine hizmet götüreceğim diye elindekini avucundakini harcamış, yoksulluğu büsbütün artırmış, askeri imkanları kurumuştur. Üstelik isyanların sonu da gelmiştir. Oysa Avrupa, Islahat yaparsanız is­yan biter diyordu. (3) Avrupa, 1906 da Devlet-i Aliyenin gümrük resminin % 11 den % 13′e çıkmasına izin verdi. Bu % 2, üç vilayetin bütçe açığını kapatmaya yarayacaktı, ama bu lütfün zararları da oldu: Filhakika Makedonyada bulunan memurların ve bilhassa ordu mensuplarının maa­şı muntazaman ödeniyordu artık. Gelgelelim, bu ülkenin diğer bölgelerinde bilhassa payitahta görev alan zabitle­rin öfkesini artırıyordu. Artırıyordu çünkü onlar zamanın­da maaş olamıyorlardı.

Jön Türkler Sahnede

Kaldı ki Makedonya bölgesindeki askeri ve mülki er­kân da durumdan şikâyetçiydiler. Evet., maaşlarını tıkır tıkır alıyorlardı ama bozguncu telkinlere daha açıktılar. Propaganda, Abdülhamid’i devlet ve millet düşmanı ilan ediyordu. Padişah olmasa imparatorluk kurtulacaktı.

Bu propagandanın kaynağı Avrupa’ya ve daha çok Paris’e kaçan ve «Jön Türk» adını alan ihtilalciler. Jön Türkler, Avrupa’nın ve bilhassa Fransa’nın bazı liberal çevrelerinde himaye görüyordu.

Makedonyada ihtilalci bir cemiyet kurulmuştu. Türk subay ve memurlarından teşekkül eden bir cemiyetin gay­ri müslim üyeleri de vardı. Cemiyet, fran—masonlar (bil­hassa yahudi fran-masonlar) tarafından destekleniyordu. Amacı, padişahı bir «Anayasa» ilanına zorlamaktı.

1908 Haziranında, propagandanın ustaca istismar et­tiği siyasi bir olay, gerginliği büsbütün artırdı. Anlatalım: birden bire bir şayia dolaşmaya başladı. Çıkarı olan her­kes şayiayı tekrarlıyordu. Efendim, İngiltere kralı V..I Ed-ward ile Rus Çarı II. Nikola Revalde buluşmuşlarda, bu buluşma sonunda Makedonya’nın taksimi kararlaştırılmış. Şayia asılsızdı, tahminler abes. Çünkü Rusya ile İngiltere tek. başlarına böyle bir karar veremezlerdi. Ama arzettik, intelijansiya inanmıştı bir kere, daha doğrusu inanmış gö­rünüyordu. Saat 11′i çalmıştı. Devlet kurtulacaksa daha fazla beklemezdi.

1908 temmuzunda ihtilal patlak verdi. İttihat ve Terak­kiye bağlı zabitler Makedonya’da birlikleriyle dağa çıktılar.

Postahaneler işgal edildi. Saraya telgraflar yağmaya başladı. Bu telgraflarda padişaha deniliyordu ki: «Mithat Paşanın kanûn-i esasisini tatbik mevkiine koymazsan, 100 bin asker payitahta yürüyecek. Sonunu sen düşün.» Padişahın ayaklanmayı bastıracağına güvendiği bir paşa şuikaste kurban gitti. İzmir’den getirilen bir kaç bölük as­ker de işe yaramadı. Büsbütün telaşlanan padişah taleple­re başeğdi. Kanûn-i esasî’nin meriyete konulacağını ilân etti. Ömür boyu bu kelimenin korkusu içinde yaşamıştı ve bu tehditlerle devrildi. Gerçi bu başeğiş sayesinde bir za­man tahtınımuhafaza etti ama otoritesini kaybetti. Artık onun yerine intelijansiya saltanat sürecektir.

İntelijansiya ve temsilcilerinin (başlangıçta İttihat ve Terakki komitesi) saltanatı bir hamlede ve topyekûn ku­rulmadı. İmparatorluğun bütün şehirlerinde ihtilalciler le­hine bir heyecan dalgası yükselmişti ama ihtilalciler ku­manda mevkilerini hemen ele geçiremediler. Bunun iki sebebi var:

1 — Hükümet İstanbul’daydı, komitenin merkezi ise Selanik’tedir. Yani, lahzada iş baş. yapamaz. Kendi adam­larını ve kendi tercihlerini kabul ettiremez. Babâli’nin bütün nüfuz ve salahiyetini Yıldız Saray’ına aktarmak isteyen padişah’a karşı halktan gelen bir tepkiye benzemektedir, ayaklanma.

Esasen:

2 — İhtilalcilere karşı duyduğu bütün hayranlığa rağ­men halkın sağ duygusu aldanmamıştır. İhtilalciler, devlet gemisini, milletlerarası politikanın kayalıkları arasında yürütecek tecrübe ve ihtiyattan mahrumdular.

Yeni hükümetin üyeleri Bab-ı Ali’nin eski paşalarıdır yine. Abdülhamid’in vekilleri veya vekil olabilecekleri da­ha çok, şu veya bu sebepten dolayı, Padişah’ın iş başın­dan uzaklaştırdığı veya iş başına getirmediği yarı menkuplar.

Bununla beraber, komite payitahta taşınmış, orada mühim bir merkez kurmuş, hükümetin yürüyüşünde daha etkin olmaya başlamıştır.

İhtilâlin bir neticesi de matbuata verilen hudutsuz hürriyet. Matbuat, önceleri ağırdan alır, mutlakiyet rejimi­ne ve o rejimin yardakçılarına (yani padişahın bazı adam­larına ve hadiselerin akışıyla halkın husumetini çekmiş bir kaç eski vekile) atar tutar sadece. Ama haftalar ve aylar geçtikçe baştaki hükümete de veryansın eden hücumlara girişir. 1875 Kanûn-i esasi’sine uygun olarak yapılan iki dereceli bir intihapla bir millet meclisi kurulur: padişahlık yıkılıncaya kadar serbest seçimle iş başına gelen tek mec­lis. Meclisin teşekkülü Osmanlı müntehiplerinin aklı seli­mini ispat” eder mahiyettedir. Aklı başında, mutedil, dürüst çok iyi niyetli kimseler. Mecliste İttihak ve Terakki komi­tesi de temsil edilir. Bu da gayet tabiidir, çünkü memleke­tin her tarafında kurtarıcı olarak tanınmaktadır. Ama ko­miteye bağlı olmayan mebuslar da yok değil.

1909 Ocağında, Meclisle Sadrazam Kâmil Paşa ara­sında bir ihtilaf çıkar. İttihat ve Terakki de bu ihtiyar dev­let adamından kurtulmaya can atmaktadır. Kâmil Paşa otorite aşkıdır —günümüzün hırçın ve devrimci intelijansiyasına benzeyen— komitenin iktidara geçmesini isteme­mektedir. Kâmil düşürülür, onun yerine komitenin kendine daha yakın bulduğu bir sadrazam geçer.

İki Dış Politika

Gerçi her iki halde de maddî bir kayıp söz konusu de­ğildi. Bununla beraber, bu davranışlar millî gururu şiddet­le zedeledi ve gürültülü nümayişlere yol açtı. Yol açtı ama ister istemez de sineye çekildi. Ve Yunanistan da, çekine çekine Girit’i ilhak etmekten söz ediyordu. Girit, 1901′den beri bilkuvve bağımsızdır. Helen Hanedanfna mensup bir Girit hükümdarı tarafından idare ediliyordu. Osmanlı «hakimiyeti»nin tek alâmeti, kadîm Lon Sude’ün köhne bir ka­lesinde dalgalanan bir Türk bayrağından ibaretti. Ver yan­sın edildi Yunanistan’a bütün İstanbul matbuatı ateş püs­kürdü. O dönemin gazetelerini okumak ve basında bol bol çıkan karikatürlere bir göz atmak, «Batılaşmış» inte­lijansiyanın yönettiği yeni Türkiye’nin nasıl bir zihniyet İçin de olduğunu göstermeye kâfidir.

1840′dan bu yana Osmanlı siyasetinin değişmez bir temeli vardı. Abdülhamid bu gerçeği kavramıştı. İntelijan­siyanın vatanperver coşkunluğu hakikati görmesine engel oldu. Başka bir deyişle, 1840′dan beri Devlet-i Aliye’nin başlıca problemi Avrupa Türkiyesi’ydi Oysa Avrupa Tür­kiyesi artık Avrupa devletlerinin tehdidi altında değildi. Şimdi bu bölgeye göz diken, XIX. asır Osmanlı parçalanı­şı yüzünden ortaya çıkmış Balkan devletleriydi. Bulgaris­tan, Sırbistan, Karadağ, Yunanistan.

Bu devletler hatırı sayılır bir güç kuramamışlardı. Te­ker teker Devlet-i Aliye için bir tehlike teşkil etmiyorlardı: Teselya Muharebesi bunu ispat etmişti. Ama birleşmeleri imparatorluk için öldürücü olabilirdi. Abdülhamid bunu pek iyi anlamış ve Balkanlardaki diplomasisini ona göre ayarlamıştı. Jön Türkler gerçek durumdan habersizdiler. Onlara öyle geliyordu ki, 1908-9 ihtilali yalnız içte muzaffer olmalarını sağlamamış Ruh-ül Kudüsün esrarengiz bir mü­dahalesiyle kuvvetler dengesini de alt üst etmişti. Ve Tür­kiye aşağı yukarı herhangi bir Avrupa devleti kadar güç­lüydü artık. Batının liberal basını da iltifatlarını esirgemi­yordu, Allah için. Kısa bir müddet sürecek olan bu poh-pohlayıoı yazılar inançlarını bir kat daha perçinliyordu. Balkan devletleri de kim oluyordu? Hadi bazılarını kızdırıp bazılarını da okşasan ya. Ne gezer. Oysa Osmanlı diplomasisi artık o sınırlı bölgede iş görecekti, dostlar ve sem­patizanlar yaratmak lâzım geliyordu. Jön Türkler, Balkan devletlerinin topunu birden küstürdüler ve karşılarına al­dılar. Bu abes ve küstah politika bir felaketle sona erecek yani dört devleti tek cephe halinde birleştirecek ve Avru­pa Türkiye’sinin kaybedilmesine sebep olacaktı.

Liberal Batı Ve…

Türkiye’nin büyük devletler karşısındaki davranışları­na gelince, bu alanda da bir yön değişikliğine şahid olmak tayız. Abdülhamid, geçirdiği son diplomatik buhranlar es­nasında Almanya’ya dayanmıştı hep. Milletlerarası sahne­de nice oyunlar oynayan imparator wilhelm, İslâm hâmi­si rolüne de özenmişti. Filhakika, Almanya’nın Türkiye ile ortak sınırı olmadığından, Türkiye’nin paylaşılması en az onun işine geliyordu. Çünkü bundan bir kazancı olmaya­caktı. Büyük bir hızla gelişen sanayii için mahreçler ara­mak zorundaydı. Bu itibarla, babadan kalma Osmanlı tamâmiyeti mülkiyesinin başlıca müdafii idi. Abdülhamid’in mahremi Alman elçisiydi. İki rejim arasındaki benzerlikler de Abdülhamid’in Almanya’ya karşı sevgisini güçlendire­cek mâhiyetteydi. Padişah, Fransız ve İngiliz basınının hürriyetçi havasından ve «insaniyetçi» taleplerinden fena halde rahatsız oluyordu. «Jön Türkler» için en isabetli yol, eski rejim ne yaptıysa tersini uygulamaktı. Padişahın te­mayüllerine aykırı olsun diye İngiltere ve Fransa’ya dost­luk nümayişinde bulunuldu ve Almanya’ya karşı daha so­ğuk davranıldı.

Avusturya, Almanya’nın müttefikiydi. «Bosna Hersek» in Avusturya tarafından ilhak teşebbüsü Alman aleyhtar­lığını bir kat daha arttırdı.
1 — Liberal Britanya basınının «Liberal» Jön Türkler
ihtilali için gösterdiği coşkun alâkaya White Hail katılmıyordu pek. Osmanlı İmparatorluğu’nun lehinde olan ve ona —Rusya’ya karşı— Batı devletlerinin müzâharetini
sağlayan 1854 ittifakının 1877-78 de Türkiye’nin nasıl aley­hine döndüğünü anlatmıştık. 1855 de, Fransa ile el ele ve­ren İingiltere Osmanlı İmparatorluğu’nu kurtarmıştı. 1877-78 de ise, çok daha gevşek olan İngiliz müdahalesi, im­paratorluğun topyekûn yok olmasını önlemişti sadece.1908 den sonra White Hall’un işi başından aşkındır, hududlu da olsa Türkiye’yi destekleyemez. Filhakika İngiltere için başlıca düşman Almanya’dır artık, Almanya’ya karşı Türklerin ezelî düşmanı olan Rusya ile ittifak kurmaya çalışır. Demek ki, Türklerin İngiltere’den ciddi bir müzahe­ret, siyasî bir işbirliği beklemeleri abestir.

Bununla beraber kamuoyunun bu istikâmetteki geliş­mesini önleyen iki husus vardı.

2 — İç politikaya gelince, intelijansiyanın anti-liberal
temayülleri güçlendikçe, otoriter devletlere karşı muhab­beti de artar, Almanya kara Avrupasın’da başlıca otoriter devlettir. Kaldı ki, Almanya da onların sevgilerini kazan­maya çalışmakta, hem malî alanda hem yeni idarecilerin çok önem verdiği ordunun ıslahı konusunda yardımcı ol­mak istemektedir. Böylece, Almanya ile bir yakınlaşma başlar ve çok geçmeden aradaki bağlar pekiştirilir. Libe­ral Batı ile Jön Türkler’in «balayı» pek kısa sürer.

Devralınan Miras

1909-10 yıllarında ilerici intelijansiyanın aşırı kanadı­nı temsil eden «İttihat ve Terakki» komitesinin hâkimiyeti günden güne artmaktadır. 31 Mart 1909 ayaklanması göz­dağı olarak kullanılmış, muhalefet susturulmuştur. Komite hükümetinin otoritesini tahkim eden bir başka husus da Maliye Nazırı Cavid Bey’in bütçeyi dengelemek, Os­manlı bütçesinin müzmin derdi olan açığı kapatmak için bir dizi istikraz teşebbüsüne girişmesidir. Maaşlar tıkır tı­kır ödenmekte, yabancı ülkelere savaş gemileri ısmarlan­makta, ordu manevralar yapmaktadır. Ordunun teçhizatı­nı da tamamlamak lazım ama, söylediğim gibi, alınan pa­ralar daha çok maaş ve ücretlerin muntazaman ödenme­sine, büyük bir yekûn tutan borç taksitlerinin tesviyesine harcanmaktadır.

Şurasını da söyleyelim ki, bu istikraz siyasetini kolay­laştıran da Abdülhamid olmuştur. Padişah, Avrupa pazar­larına mümkün olduğu kadar başvurmamış ve bu tutum­lu idaresi sayesinde devletin malî itibarını sağlamıştır. «Kızıl Sultan» in yerine geçenler iki mirasa konmuşlardır: Sakıt padişahın politika alanındaki kötü şöhreti ve mali işlerde çok cimri, çok tedbirli davranışı. Tepe tepe kulla­nılan iki değerli miras, bilhassa ikincisi. Kapitüler bağlar yüzünden vergilendirme yoluyla para elde edemeyen Jön Türkler, malî sıkıntıdan bu sayede kurtulabilmişlerdir. Ha­zinedeki bolluk yeni rejimin halk tarafından benimsenme­sine geniş ölçüde yardım etmiştir. İttihak ve Terakki ko­mitesi bütçelerindeki intizamla övünür. İntizama diyecek yok, fakat açlıktan ne haber… İstikraz siyaseti ancak üre­time yönelik ve üretimi arttıracak yatırımlar söz konusu olunca isabetlidir. Oysa 1908′den 1914′e kadar yeni hü­kümetin elde ettiği bütün istikrazlar tüketim içindir.

Siyasî mirasa gelince, o da Jön Türklere esaslı bir şöhret sağlar: Liberalizm şöhreti. Öyle ya… yüzde yüz mutlakiyetçi bir rejimin muzaffer düşmanları, elbette ki libe­ral olacaktı. Unutulmasın ki, o devirde, siyasî dönüşler moda olmamıştı henüz. Mefhumlar bugünkü kadar yay­gın değildi. Etiketlerden kuşkulanmak âdet olmamıştı.

Böylece Jön Türkler intelijansiyası rejimi Batıda, ol­dukça uzun bir zaman liberal sanılmakta devam edecektir. Tekrar edelim, 31 Mart Askeri Ayaklanması bu alanda çok işi ne yaramıştı. Demek ki komitenin «yobazlıktan başka düşmanı yoktu. Onu eleştirenlerin hepsi de kılık değiştir­miş birer mürteci idi. Bu zehabın yayılması Jön Türklerin liberalizm şöhretini perçinledi. Hakikatte ise, «Jön Türk­ler İhtilali» nin hiç de liberal bir mahiyeti yoktu. Başka türlü olabilir miydi ki? Sosyal yapısı icabı, Türk intelijansi­yası devletle kader birliği İçindedir.

Kim Bu İntelijansiya?

Kim bu intelijansiya? Yüz de doksan devletten maaş alan veya maaş bekleyen memur ve subay. Mülga salta­nat rejimine düşmanlıkları, devletin «keyfi ve gayri meşru davranışlarıdır» ileri gelmiyordu pek. Düşmanlığın başlıca kaynağı, devletin yabancıya baş eğdiğini görmekten, ba­tının üstünlüğünü ses çıkarmadan bir müteârife olarak kabul etmesine şahid olmaktan mütevellid öfkeydi. Zayıf olduğumuz doğruydu belki. Belki boyun eğmek zorunday­dık da. Ama yine de padişahın siyasetini mazur göremiyordu intelijansiya, çünkü idarî, iktisadî ve diplomatik ha­taları yüzünden bu duruma düşmüştük. Yeni devlet bu ha­talara düşmeyecek, ecdad devrindeki şevketi, satveti tek­rar tesis edecekti. Parlemantarizm demek sistemli ve ka­mu önünde bir tenkid demekti. Hükümet icraatıyla böyle bir tenkidi lüzumsuz kılabilirdi, hatta tenkid zararlı da ola­bilirdi.

Kaldı ki hesaba katılması gereken başka bir şey daha vardır: Türk içtimaî heyeti, devletin beslediği aydınlardan ve devleti besleyen ümmilerden (köylü kitlesi) müteşekkil­di. Aydınlar aşağı yukarı devletin parçasıydılar, efen­dilerine karşı ayaklanmaları düşünülemezdi. İsyan etmek, köylü isyanı aklından bile geçinmiyordu, çünkü şuursuzdu. Burjuvazi yani bağımsız şehir ve kasaba ahalisi, bilhassa büyük liman şehirlerinde ya yabancıydı, yahut gayri müs­lim tebaa, Rumlar Ermeniler gibi. Bunlar o zamana kadar, heyet-i siyasiyenin bilcümle haklarına sahip birer üyesi sayılmazlardı. Oysa dünyanın bütün ülkelerinde meşru­tî taleplerin başlıca muharriki ve «burjuva» hürriyetlerinin savunucusu bağımsız orta sınıf yani burjuvazi olmuştur. Kaldı ki Türk olmayan (bilhassa Hıristiyan) bir azınlığın mevcudiyeti, İntelijansiyayı haklı veya haksız yeni devletle kader birliği yapmağa zorluyordu. Sanılıyordu ki, bu azın­lıklar, devletin otoritesi hatta ülkenin bütünlüğü için tehli­keli emeller gütmektedir.

Ayrıca aydın Türkler arasında da herhangi bir muha­lefet belirmediğini sanmak yanlış olur. Bilhassa İstanbul da, Avrupa düşünceleriyle beslenmiş ve çok defa komite­nin gadrine uğramış hatırı sayılır Türk aydınları vardı. Bunlar gittikçe sesini yükselten ciddi bir muhalefet oluş­turdular: «Hürriyet ve İtilaf.» Bu liberal fırkanın üyeleri, emlak sahipleri, avukatlar edebiyatçılar serbest meslekten kimselerdi. Bu partiyi tutanlar, bir yandan gayri müslim in­telijansiya (gölge düşürücü bir destek) bir yandan da Türkiyede çok kalabalık olan Arnavutlardı (Arnavutlar ya ço­rak dağlarını, kısmetlerini başka yerde aramak için terk etmiş, ya Arnavutluk’ta ki çiftliklerini bırakıp Türkiye’ye gelmişlerdi). Arnavutlar umumiyetle girişken, gözünü bu­daktan esirgemez insanlardı. Aralarında bir çok memur­lar zabitler vardı. Abdülhamid onlara daima iyi davranmıştı

Kaynak: www.karakutu.com

Soran: Ergun Göze; cevap veren: Muharrem Ergin (Tercüman gaz. 22 Aralık 1974 Pazar).

1 – “Milletlerarası” ne demek? Acaba bütün milletler, böyle bir tabirin varlığından haberdar mıdırlar? Yoksa kelime, Hristiyan Avrupa’nın bir mutlu azınlığı tarafından mı kullanılmaktadır sadece?

<I>“Milletlerarası bir terim”</I>, ancak milletlerarası mefhumları ve müesseseleri ifadeye yarar: ideoloji, demokrasi, sosyalizm gibi. Dilimizi, edebiyatımızı, bir kelimeyle düşünce ve duygu dünyamızı ifade için, <I>“milletlerarası terim”</I>ler aramak niye? <I>“Milletlerarası terim”</I>lere bu kadar meraklıysak, milletlerarası bir dili <I>-mesela esperanto- </I>benimseyelim, dâvâ kökünden halledilsin.

Kapitülasyonlar ne zamana kadar yaşayacak şuur altımızda? Kültür emperyalizmi, ne zamana kadar en samimi <I>“milliyetçiler”</I>imiz tarafından müdafaa edilecek?

<I>“Terim”</I> ne demek? Türkçe’nin beynine hançer gibi saplanan bu çirkin, bu habis, bu hain kelime de bizi tedirgin etti. Ahenksiz, sevimsiz, zıpçıktı bir misafir. Dilin müdafaasını yaparken Türkçe’ye hürmet etmek ilk vazife değil mi? Sayın Ergin’i hangi kaygı, hangi ihtiyaç bu yabancı <I>“tilciği”</I> kabule zorlamış?

2 – Kaldı ki, necip ve zinde ırkımızın adıyla, Yunan-ı kadimin mürde ve mütefessih loji’sini çiftleştiren bu türkoloji ucubesi, lisaniyat bakımından da bir facia. August Comte, lâtince Sosyo’yu, aynı Yunanca kelimeyle birleştirmeye kalktı diye az mı tenkide uğradı? Türkoloji, ne Türkçe, ne Yunanca, ne İngilizce, ne Fransızca… Sayın Ergin’in <I>“milletlerarası bir terim”</I> olarak sunduğu bu uğursuz kelime, Avrupa irfanının en büyük temsilcisi olan iki milletin, yani İngiltere ve Fransa’nın kamuslarına da girmemiş. Ne Webster lügatinde var, ne Britannica ansiklopedisinde, ne Amerika’nın meşhur İçtimaî İlimler muhit-il maarifinde.. Fransızca’nın ise hiçbir sözlüğünde yer almamış. Tekrar ediyoruz: <I>hiçbir sözlüğünde</I>.. Yani, ansiklopedilerinde, kamuslarında, lügatlerinde. Hristiyan Batının kelime kütüklerine kaydedilmek şerefinden bile mahrum bu haramzade tabirin neden uydurulduğunu Ziya Gökalp’in tarifi büyük bir belâgatla ifşa ediyor-tarifi ve izahı. Okuyalım:

<I>“Avrupa’da zuhur eden ikinci harekete de Türkiyat (Türkoloji) adı verilir. Rusya’da, Almanya’da, Macaristan’da, Danimarka’da, Fransa’da, İngiltere’de birçok ilim adamları eski Türklere, Hunlara ve Moğollara dair tarihî ve antikiyatî (arkeolojik) araştırmalar yapmaya başladılar. </I>Türklerin pek eski bir millet olduğunu, gayet geniş bir sahada yayılmış bulunduğunu ve muhtelif zamanlarda cihangirane devletler ve yüksek medeniyetler vücuda getirdiğini meydana koydular. <I>Vakıa, bu sonki tedkiklerin mevzuu, Türkiye Türkleri değil, kadîm Şark Türkleriydi.”</I>

Demek ki, türkolojinin memleketimizdeki en selâhiyetli temsilcisine göre yaşayan, gelişen Türk dili ve medeniyeti türkolojinin dışındadır. Avrupa’nın hedefleri izaha ihtiyaç hissettirmeyecek kadar açık: <I>Selçuk ve Osmanlı Türklerini Türklüğün dışına itmek…</I> Bu mümkün olamazsa, ikinci sınıf vatandaş saymak onları. Bir kelimeyle Türk-İslâm medeniyetini unutturmak. Türkoloji’nin, yegâne hikmet-i vücudu, bu düşmanca emellerdir. Filvaki, Osmanlı tarihe karıştıktan sonra bu emeller gerçekleşmiş ve Türk-İslâm medeniyeti de bir sığıntı gibi türkolojinin hudutları içine alınmak bahtiyarlığına erişmiştir. Ama daima bir sığıntı gibi.

3 – Bu itibarla, türkoloji sayın Ergin’in ifade buyurdukları gibi Türk filolojisi demek değildir aslında. Kadim Şark Türkleri filolojisi demektir. Hemen itiraf edelim ki biz bu filoloji kelimesini de kaypak ve karanlık buluyoruz. Eskiden edebiyat sevgisi, tebahur (érudition), latin ve Yunan edebiyatına merak… demekti filoloji. Renan’la mânası genişledi kelimenin: filoloji insan zekâsının eserlerini inceleyen bilgi idi artık (bk. İlmin Geleceği, bölüm: VIII).

Yirminci asrın başlarında filoloji, kültür ve medeniyet mânasınadır. Salomon Reinach’a göre, insanın en büyük, en beşerî, en vazgeçilmez ihtiyacı bilgidir. Bilgi’nin üç hedefi olabilir. Tanrı’yı tanımak (ilâhiyatın mevzuu), tabiatı tanımak (fiziğin mevzuu), insanı tanımak (psikolojinin mevzuu). Filoloji psikolojinin emrindedir. <I>Tarifi:</I> “insan zekâsının, zaman ve mekânda, bütün tecellilerini kucaklayan ilim”. Psikolojiden şu mânâda farklıdır: psikolojinin zaman ve mekânla alâkası yoktur, insan ruhunu şuur aracılığı ile tanımağa çalışır. Yani zihnin eserlerini değil, kendisini inceler. Filoloji, bir kavmin veya kavimlerin mimarisini, felsefesini, edebiyatını, folklorunu kucaklayan bir bütündür. (bk. Manuel de Philologie Classique, 1904).

Britannica ansiklopedisi filoloji için aşağı yukarı şöyle yazıyor (1970 baskısı): <I>“Nadiren kullanılan bir kelime, eskiden dil ve edebiyat araştırmaları demekti. Bugün dille edebiyat çalışmaları kesin olarak ayrılmıştır birbirinden. Filoloji dil çalışmaları mânâsına gelir. Ama ancak ondokuzuncu asırdan kalma birkaç ilmî gazetenin isminde yaşamaktadır artık.”</I>

<I>Linguistics bendinde de şöyle diyor Britannica: “Bu kelime modası geçmiş (old-fashioned) bir tabir olan filolojiden daha sınırlıdır. Filoloji, edebiyat, metin tenkidi, güzel sanatlar, arkeoloji, din gibi konuları da kucaklar. Bugün -bilhassa Avrupa’da- lengüistik (dilbilim) mânâsına kullanılır zaman zaman. Fakat, yerini -tedricen- Fransızca “La Linguistique” tabirine bırakmaktadır.”</I>

<I>Büyük Larousse’un tarifi de fazla aydınlık değil: “Bir dilin, o dili bize tanıtan yazılı belgelerden incelenmesi; metinlerin ve aktarılmaların incelenmesi.”</I>

<I>Hülâsa: filoloji kelimesinin Batı dillerindeki kullanılışı, birbirinden oldukça farklı mânâları kucaklamaktadır: 1-) Bilgi veya edebiyat sevgisi, bilhassa Latin Yunan edebiyatları; 2-) Konuşma sevgisi, Yunanca Philogia’nın tercümesi; 3-) Dil bilim; 4-) Medenî kavimlerin bilhassa dilde, edebiyatta ve dinde tecelli eden kültürlerinin tedkiki.</I>

<I>Acaba sayın Ergin, türkoloji Türk filolojisidir derken, bu mânâlardan hangisini kastediyor? Yunanca kelimelere karşı bu ne büyük düşkünlük! Türkoloji, Türk filolojisidir demek, medrese tabiriyle, su’yu su’yla tefsir değil midir?</I>

<I>Köprülü, 1924′de Türkolojiyi Türkiyatla karşılamıştı. Daha dürüst. Daha bizim, daha efendice bir kelime. Ne kapitülasyon kokuyor, ne kültür emperyalizmi. Edebiyat, arziyat, lisaniyat vs. gibi. Bu kelimenin Türkolojiye çevrilmesi, sanıyoruz ki, 1933 üniversite inkılâbıyla yaşıt. Yani, Türkoloji Türkçemize Alman Yahudilerinin armağanı, romanoloji gibi. Zira, sayın Ergin’in üstadane tavırlarla, mevcudiyetinden bahsettiği romanoloji diye bir bilgi dalı yoktur Fransa’da. Bu kelimeyi, yurdumuza gelen yabancılar -Spitzer ve avenesi- uydurmuştur. Nitekim, İngiltere’de anglistik diye bir mefhum da yoktur.</I>

<I>Politika alanındaki cesurane hamlelerini hayranlıkla takip ettiğimiz sayın Ergin’in, ilimde biraz daha ihtiyatlı olmasını kemalı tevazuyla tavsiye ederiz.</I>

Hisar Dergisi

Şubat 1975, Sayı 134
kaynak: http://fildisikule.8m.com/turkoloji.html